Zonstraat oude boerderijen op de dijk

IMG_0790_smallDe Zonstraat was de dijk die het Minstroomdal aan de noordkant begrensde. Met een beetje fantasie kun je je voorstellen hoe het er hier zo’n tweehonderd jaar geleden uitzag: de open ruimte, de kronkelende beek, boomgaarden en groentetuinen, en die enkele oude boerderij die je nog steeds onmiddellijk herkent. Of rond 1900: het eerste stuk van de straat tussen Singel en Oudwijkerdwarsstraat kan zo dienst doen als decor in een film over die tijd. Stadvernieuwingsplannen hebben uiteindelijk het aanzicht amper aangetast.

 

De Zonstraat was waarschijnlijk al vanaf de twaalfde eeuw de noordelijk dijk langs de Minstroom. Het lijkt erop dat het eerste deel toen al min of meer verhard en begaanbaar was. Met de Oudwijkerdwarsstraat en de weg langs de singelgracht vormde dit stuk de verbinding tussen de stad en het klooster Oudwijk.

Stoomwasserij
De boerderij op nummer 44 stamt waarschijnlijk uit de zeventiende eeuw en is daarmee de oudste, IMG_0793_smallbewaard gebleven bebouwing. De Zon op nummer 25 heeft 1726 in zijn gevelsteen staan. Ook dit was oorspronkelijk een boerderij. In de tweede helft van de negentiende eeuw was het een stoomwasserij, zoals de beschildering op de gevel verraadt. Een stoommachine dreef de wasmachine(s) aan. Het is een typisch voorbeeld van industrie die zich in die periode hier vestigde en die vaak afhankelijk was van het water van de beek. De wasserij loosde bovendien op de Minstroom die wit kon zien van de zeepresten.

Sloop
Het stuk tussen Maliesingel en Oudwijkerdwarsstraat is vanaf 1860 volgebouwd met (neoclassicistische) herenhuizen, een enkele boerderij (nummer 7, met vroeg twintigste-eeuwse gevel) en een paar arbeiderswoningen. De sfeer uit die tijd is er nog steeds voelbaar en dat mag een klein wonder heten. In de jaren vijftig en zestig zouden deze panden moeten wijken voor de grootstedelijke verkeersplannen van de gemeenten. Als gevolg van die steeds uitgestelde plannen leden veel huizen rond 1980 aan achterstallig onderhoud. In het kader van de stadsvernieuwing stond sloop op het programma. Fel protest van buurtbewoners leidde er uiteindelijk toe dat er geen nieuwbouw kwam, maar dat de gemeente de woningen liet opknappen. De buurt begroef vervolgens zijn ongenoegen, zoals de gevelsteen tegenover De Zon laat zien.

Allerlei bouwstijlen
De rest van de straat laat een afwisseling aan bouwstijlen zien uit grotendeels de twintigste eeuw. Het IMG_0825_smallpand op 46 is een mooi voorbeeld van baksteenarchitectuur (waarschijnlijk jaren twintig), zonder dat je het Amsterdamse School kunt noemen. Let ook op de negentiende-eeuwse hovenierswoning op nummer 64.

Sierlijk maar zonder krullen
De brug hier naar de Minstraat stamt uit 1913, zoals de meeste bruggen over de Minstroom. Ze zijn enigszins Jugendstilachtig: wel sierlijk, maar zonder de kenmerkende krullen. De aanleg van al die bruggen met dezelfde hekwerken kostte indertijd 13.000 gulden (zo’n 6.000 euro). De totale kosten voor de restauratie van alle Minstroombruggen honderd jaar later waren 15 miljoen euro.

IMG_0877_smallVooral door de aanwezigheid van kleine rivieren, waterlopen, grachten, wegen en spoorlijnen kent elke stad wel een paar van die vergeten stukjes land waar de natuur vrijelijk haar gang heeft kunnen gaan. Vaak zijn deze landjes, hoe klein ook, een voorbeeld van een tomeloze vitaliteit en pracht, paradijsjes van rust en schoonheid temidden van alle stadsgewoel.

Landelijk karakter
De Minstroom dankt haar naam aan de functie die zij ooit heeft gehad, toen het omliggende terrein nog een tuingebied was waar groente en fruit werd geteeld ten behoeve van de stad. Er is inmiddels veel veranderd, de grootschalige tuinderijen zijn verdwenen, maar iets van dat open, landelijke karakter heeft de Zonstraat weten te behouden. Dat komt niet alleen omdat de Minstroom vlak langs de straat loopt en hier en daar uitzicht biedt op volkstuinen en monumentale panden. Ook de natuurvriendelijke oevers langs het water zijn daarbij van grote betekenis.

Vissen, vogels, insecten
Deze oevers zijn een belangrijk landschapselement en bepalen voor een groot deel het straatbeeld. Daarnaast hebben zij een ecologische functie als verbindingszone voor vissen, insecten en vogels tussen het Kromme Rijngebied en de singels van de binnenstad.
Aan de Zonstraat bestaat de waterkant uit een opgaande en dichte begroeiing van bomen, struiken en kruiden.
In het oog springend zijn de monumentale Schietwilgen. De Gewone Esdoorn is er bijzonder rijk vertegenwoordigd. Andere soorten zijn onder meer de Zomereik, Zwarte Els, Es, Ruwe Berk, Paardenkastanje, Linde en Noordse Esdoorn.

Look-zonder-look
Van de struiken kunnen worden genoemd Rode Kornoelje, Sleedoorn, Kardinaalsmuts, Taxus, Liguster en Vlier.
De kruidlaag is een voorbeeld van stedelijke flora met vooral ruigteminnende soorten en een enkele stinzenplant. Klimop, Braam, Zevenblad, Overblijvende Ossentong, Donkere Ooievaarsbek, Look-zonder-look en Fluitenkruid bepalen het beeld. Verder komen voor Italiaanse Aronskelk, Gulden Sleutelbloem, Ruig Klokje, Gevlekt Longkruid, Kleine Maagdenpalm en een reeks kleinere kruiden.
De oever aan de noord-west kant van de Minbrug was een verwaarloosd en verwilderd veldje tot gemeente en de groengroepen uit de buurt het in het voorjaar van 2017 opnieuw inrichtten met onder meer siergrassen, klokjes, Gele Dovennetel en Gelderse Roos. De groengroepen konden daarmee een oude droom waar maken: een stukje oever dat geschikt is voor stinzenplanten, bolgewassen die bloeien in het vroege voorjaar.

IJsvogel
Vanwege de rijke begroeiing van de oevers bij de Zonstraat broeden hier naar verhouding veel soorten vogels. Dat zijn algemene soorten als de Merel, de Koolmees, de Houtduif en de Ekster maar ook Vink, Pimpelmees, Kauw, Turkse Tortel, Tjiftjaf, Roodborst, Winterkoning, Gaai, Grote Bonte Specht, Boomkruiper, Zwarte Kraai en Staartmees vinden er hun onderkomen, onder meer in het grote aantal nestkasten dat is opgehangen. In de winter is de IJsvogel te bewonderen als die vanaf zijn uitkijkpost op zoek naar vis in het water tuurt.

over-de-minstroom-kaart

Foto: Utrechts Archief.

icon-end-page