Abstederdijk een twaalfde-eeuwse handelsweg

IMG_0901_smallOp de Abstederdijk sta je op historische grond: waarschijnlijk werd hier al bij het begin van de stad Utrecht, in de twaalfde eeuw, een weg aangelegd op de oeverwal langs de Minstroom. De boerderij op nummer 188-190 stamt uit de zestiende eeuw. De Bras, zoals de boerderij heette, verborg een katholieke schuilkerk. Het restant daarvan is nog steeds onzichtbaar vanaf de straat. Ook voor een doorkijk op de beek moet je om het huis heen lopen.

 

 

De Absteder Voordijk, zoals de straat oorspronkelijk heette, was in de Middeleeuwen een zijweg van de Oude Steenweg, de handelsroute die verder over de Achterdijk (Notebomenlaan), Vossegatsedijk en de Weg naar Rhijnauwen naar Zeist liep. Van de verharding die de naam van deze weg suggereert moet je je waarschijnlijk niet te veel voorstellen. In elk geval staat deze historische verbinding in de negentiende eeuw als Absteder Moddersteeg op de kaart.

Een wandeling over de Abstederdijk levert je een mooi historisch palet op. Je ziet de zestiende-eeuwse boerderij op 127-129, de negentiende-eeuwse hovenierswoning op 187, de hovenierswoning uit 1887 op 233 en natuurlijk de boerderij op 188-190 (zestiende eeuw). Verder op veel plekken de kenmerkende arbeiderswoningen uit eind negentiende eeuw en op het eind van de straat juist grote herenwoningen uit ongeveer dezelfde tijd. Je ziet de gevels op de Abstederdijk de ene keer dicht op de straat staan en een paar huizen verder er weer meer vanaf. Dat komt overeen met de grenzen van de tuinbouwpercelen in de negentiende eeuw. Veel nieuwbouw in het kader van de stadsvernieuwing vond in de jaren tachtig plaats op stukken grond waar tot kort daarvoor nog tuinders zaten, vooral tussen Abstederdijk en Notebomenlaan (Absteder Achterdijk). Buurtbewoners verhuisden naar deze nieuwe huizen, waarna woningen aan de Abstederdijk werden opgeknapt.IMG_0899_small

De Bras (nummer 188-190) huisvestte vanaf ongeveer 1600 tot 1715 schuilkerk ‘De Statie onder het Kruis’ in de schuur achter de boerderij. Na de reformatie was uitvoering van de katholieke eredienst verboden. Parochianen van de Nicolaaskerk en de Geertekerk trokken op zondag door de Tolsteegpoort om hier op de Abstederdijk naar de mis te gaan. De tuinders van Abstede waren ook altijd katholiek gebleven. Waarschijnlijk waren de autoriteiten volledig op de hoogte – zo’n stoet kerkgangers viel natuurlijk op – en gold hier het traditionele Nederlandse gedoogbeleid: als we er maar geen last van hebben. Toen het bewind iets liberaler werd verhuisde ‘De Statie’ naar de Oudegracht en kreeg de schuur weer een agrarische functie.

De gevelsteen in het huis verwijst naar een verbouwing in 1811. Aan het eind van de negentiende eeuw volgde een grote verbouwing, waarbij de boerderij werd opgesplitst in twee woningen. De schuur werd in 1978 ‘per ongeluk’ afgebroken. Omdat vrijwel direct duidelijk was wat hiermee verloren was gegaan, volgde in 1983 herbouw in de oorspronkelijke vorm. Nu zitten er twee woningen in huis en schuur.

IMG_0903_smallHet kinderdagverblijf aan de overkant op nummer 303 werd in 1907 gebouwd als pastorie van de Aloysiuskerk. Of om precies te zijn: van de noodkerk die in datzelfde jaar werd ingewijd en achter de pastorie stond. Door de groei van Abstede was er behoefte aan een eigen parochiekerk. Als je foto’s bekijkt van die eerste Aloysiuskerk kun je je amper voorstellen dat dit een noodkerk was. Het lijkt een volwaardige kerk met alle noodzakelijke neogotische versieringen, alleen rust het dak op houten pilaren. Na de verhuizing van de kerk in 1924 kreeg het oude gebouw allerlei buurtfuncties. Kort nadat eind jaren zeventig tot sloop werd besloten, brandde het af.

IMG_0895_smallWanneer je om de oude boerderij op nummer 188-190 loopt, heb je niet alleen zicht op de voormalige schuilkerk, maar krijg je ook een verrassende blik op de Minstroom. De beek stroomt hier verscholen achter de huizen. Door het hek zie je op de oever een oude boomgaard liggen. Deze was enorm verwaarloosd, waardoor het een bosschage was geworden waar veel vogels zich thuis voelden. In de zomer van 2015 heeft een nieuwe eigenaar de boomgaard ‘schoon gemaakt’, in de hoop hier woningen te kunnen bouwen. Het bestemmingsplan verzet zich daartegen. Wat er nu met dit stuk grond gaat gebeuren is daarom onduidelijk. Buurtbewoners willen de boomgaard behouden als natuurelement, en als een overblijfsel van de oude tuindersgeschiedenis, behorend bij het beschermd stadsgezicht.

icon-end-page